मनिषा क्षेत्री
काठमाण्डौ, १५ फागुन – भारतका दुई छिमेकी राष्ट्र श्रीलंका र पाकिस्तानको आर्थिक अवस्था अहिले सोचनिय बनेको छ। एकातिर श्रीलंका डिफल्ट भइसकेको छ भने अर्कोतिर त्यसको खतरा पाकिस्तानमाथि पनि बढेको छ । यसैबीच पाकिस्तानले जहाँ आईएमएफबाट ऋण लिनका लागि अर्बौं रुपैयाँ ट्याक्स र बिजुलीको मूल्य बढाएको छ, त्यहीँ अब श्रीलंकाले पनि विद्युतीय बम विस्फोट गरेको छ ।
श्रीलंकाको विद्युत बोर्डले उपभोक्ताका लागि २७५ प्रतिशतले मूल्यवृद्धि गरेको छ । श्रीलंका यो वृद्धिपछि अब आईएमएफबाट ऋण पाउन सक्नेमा आशावादी छ । यसैबीच श्रीलंकालाई चीनको ऋणको जालमा फसाएर यो महासंकटमा धकेल्ने पूर्वराष्ट्रपति गोताबाया राजपक्षे भने अचानक बेइजिङ पुगेका छन्।
श्रीलंका आर्थिक रूपमा दिवालिया भएको छ र अब आईएमएफबाट ऋण पाउने आशामा छ। श्रीलंकामा गत वर्षदेखि अभूतपूर्व आर्थिक संकट छाएको छ । श्रीलंकाको २ करोड २० लाख जनसंख्या यस समस्यासँग जुझिरहेको छ।
श्रीलंकामा बिजुलीको मूल्यमा भारी वृद्धि भएको यो दोस्रो पटक हो । गत वर्षको सुरूमा सिंगो देशले खाद्यान्न र ऊर्जाको गम्भीर संकट झेलिरहेको थियो । त्यसपछि भारतले कुनै न कुनै रूपमा श्रीलंकालाई अर्बौं डलर सहयोग गर्यो । श्रीलंकाले आफ्नो ४६ अर्ब डलरको वैदेशिक ऋण फिर्ता गर्न सकेको छैन ।
अब श्रीलंकाको सरकारले आर्थिक अवस्थालाई पुनः ट्रयाकमा ल्याउन आईएमएफबाट पुनः राहत प्याकेज लिन चाहन्छ। श्रीलंकाका ऊर्जा मन्त्री कञ्चना विजेसेकेराले आईएमएफको सर्तअनुसार बिजुलीको दर बढाउनु पर्ने बताइन् । खर्चलाई बराबरी गर्नका लागि हामीले राजस्व बढाउने आवश्यकता रहेको तिनले मन्तव्य पोखिन् ।
श्रीलंकामा अब प्रतिकिलोवाट कम्तिमा ३० श्रीलंकाली रुपैयाँ तिर्नु पर्नेछ । यो भारतमा भुक्तान गरिएको दरसँग मिल्दोजुल्दो छ। ६ महिनाअघि मात्रै श्रीलंका सरकारले बिजुलीको मूल्यमा २६४ ले वृद्धि गरेको थियो ।
एकातिर श्रीलंका सङ्कट परेको बेला अर्कोतर्फ यो विनाशका जिम्मेवार पूर्व राष्ट्रपति गोटाबाया राजपक्षे अचानक चीन भ्रमणमा पुगेका छन् । श्रीलंकाको मिडियाका अनुसार गोटाबाया राजपक्षे र उनकी पत्नी अयोमा चीन भ्रमणमा छन् । उनी पहिले मलेसिया गए र त्यहाँबाट फेरि चीन गएका हुन्। उनी मलेसिया एयरलाइन्सको विमानमा गएका थिए ।
चीनको काखमा गएर देशलाई ऋणको जालमा धकेल्ने गोटाबाया हुन् । राजपक्षे परिवारलाई खुसी पार्न चीनले ठूलो ऋण दिएको र हम्बनटोटा बन्दरगाह कब्जा गरेको आरोप छ। यो बन्दरगाह अहिले भारतको सुरक्षाका लागि ठूलो खतरा बनेको छ । हालै गोटाबायाको स्वीकृतिपछि चीनको जासुसी जहाजले हम्बनटोटा बन्दरगाहको भ्रमण गरेको थियो । जसको भारतले कडा विरोध गरेको थियो ।
अर्थशास्त्रीहरूले श्रीलंकाको हालैको आर्थिक समस्याको कारण पर्यटन र विदेशमा काम गर्ने कामदारहरूको रेमिट्यान्समा तीव्र गिरावट आएको बताए। तर, कमजोर आर्थिक अवस्था र राजनीतिक अवस्था श्रीलंकाको अर्थतन्त्रलाई ध्वस्त पार्ने सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेल्ने कारकहरूको सूचीमा शीर्ष स्थानमा छ। अर्कोतर्फ पाकिस्तानको अवस्था पनि उस्तै छ । पाकिस्तानको भूमि क्षेत्र, जनसंख्या र जीडीपी श्रीलंकाभन्दा क्रमशः १२ गुणा, १० गुणा र ४ गुणा बढी छ । तर, पाकिस्तानको प्रतिव्यक्ति जीडीपी श्रीलंकाको आधा छ। यी भिन्नताका बाबजुद पाकिस्तानको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा आएको तीव्र गिरावट र निरन्तरको राजनीतिक सङ्कटले अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई पाकिस्तानले पनि श्रीलंकाको पाइला पछ्याइरहेको महसुस गराएको छ।