काठमाण्डौ, २ भाद्र – निर्वासनमा रहेका तिब्तती धर्मगुरु दलाई लामाले भारतको लद्दाख राज्यको भ्रमण गरेका छन् ।पाकिस्तान र चीनलाई झस्काउनेगरी लामो भ्रमणमा उनले स्थानीय सामुदायिक नेताहरूसँगको छलफलको क्रममा महत्वपूर्ण मुद्दा सिन्धु नदीको पानीलाई जनताको लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता उठाएका थिए । जसको स्रोत तिब्बत हो ।
बढ्दो जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी घटनाक्रमको पृष्ठभूमिमा दलाई लामाले सिन्धु नदीको बढ्दो सान्दर्भिकतामा जोड दिए । उनले अधिकांश नदीहरू तिब्बतबाट बग्ने भएकाले तिब्बतको जनसङ्ख्याका लागि मात्र नभई यस क्षेत्रका जनताका लागि पनि सान्दर्भिक रहेको उल्लेख गरे ।
सिन्धु नदीको सन्दर्भ र यसको पानीको प्रयोग भारत-पाक सम्बन्धको सन्दर्भमा पनि महत्त्वपूर्ण सान्दर्भिक छ । तर विशेष गरी नदी लद्दाखबाट बग्ने भएकोले राजनीतिक एजेण्डाका रुपमा पनि लिइन्छ ।
उल्लेखनीय कुरा के छ भने, दलाई लामाको लद्दाख यात्रा यस क्षेत्रका युवाहरूसँग व्यापक अन्तरक्रियाद्वारा चिन्हित भएको छ । उनले तिब्बत मुद्दाको पृष्ठभूमि र आफू शरणार्थी भएर भारत कसरी आएका थिए भन्ने कुरा उनीहरूलाई सुनाउने मौका पाए । यस प्रक्रियामा, उनले चिनियाँ सरकार/कम्युनिष्ट पार्टी र तिब्बतीहरू बीच रहेको अविश्वासका तत्वहरूलाई पनि उठान गरेका थिए ।
अगस्ट ७ मा चोग्लामसारको तिब्बती बालगाउँमा युवाहरूसँगको भेटघाटका क्रममा उनले सन् १९५९ मा तिब्बतमा भएको द्वन्द्वको सार र चिनियाँ अधिकारीहरूले उनलाई अपहरण गर्ने योजना कसरी बनाएका थिए भनी भेलालाई बताएका थिए ।
दलाई लामाले बारम्बार आफूले बुद्ध संस्कृति जोगाउन प्रयास गरिरहेको कुरामा जोड दिइरहेका छन् । उनले लद्दाखका विभिन्न स्थानको भ्रमणका क्रममा चीनका अधिकांश जनताले आफू जनवादी गणतन्त्र चीनभित्र स्वतन्त्रता नचाहेको र अर्थपूर्ण स्वायत्तता र स्वतन्त्र बौद्ध संस्कृतिको संरक्षण गर्न चाहेको महसुस गरेको दाबी गरेका छन् ।
अगस्ट १३ मा जन्स्करमा मुस्लिम युवाहरुसँग उनको अन्तरक्रियाको समयमा, दलाई लामाले सुनिश्चित गरे कि मुस्लिम युवाहरुको मनमा सामाजिक एकीकरण र साम्प्रदायिक मतभेदहरुको बारेमा शंकाहरु स्पष्ट पारेर हटाइयो । त्यहाँ उनको अन्तरक्रिया यति अनौठो थियो कि उनी सहजै मुस्लिम समूहमा घुलमिल भए र स्कुल टोपी लगाएर उपस्थित केहीले उठाएका धेरै विवादास्पद प्रश्नहरूको जवाफ दिए ।
पदुम मुस्लिम समुदायको निमन्त्रणामा उनको ईद गाहको भ्रमणलाई लद्दाखका मुस्लिम समुदायको चिन्ता कम गर्ने प्रयासको रूपमा पनि हेरिएको थियो । लद्दाखका युवाहरूलाई उनले शिक्षाको महत्त्वमा जोड दिएका छन्, आधुनिक वैज्ञानिक विषयहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्न र संसारलाई बस्नको लागि शान्तिमय ठाउँ बनाउन धार्मिक दृष्टिकोणबाट तर्कसंगत सोच्न आग्रह गरे ।
लद्दाखमा परम्परागत लद्दाखिस र मुस्लिम समुदायबीच केही प्रकारको दरार आएको छ । जसले महत्वपूर्ण जनसङ्ख्या भएको जंस्कर मुस्लिमहरूलाई असर गरेको छ । उनीहरूलाई सम्बोधन गर्दै दलाई लामाले लद्दाखका जनता एक छन् र जलवायु परिवर्तन, सामाजिक सद्भाव, उच्च उचाइमा बाँच्नको लागि बाटो र साधनहरू, टाढाको सीमावर्ती भूमिमा बसोबास गर्ने जनसङ्ख्याको सुरक्षा आदि विषयहरू मुख्य सान्दर्भिक हुनुपर्छ भन्ने सन्देश दिन खोजेका थिए ।
धार्मिक सद्भावमा विशेष जोड दिएर दलाई लामाले सुन्नी मस्जिद, शिया मस्जिद र चर्चको भ्रमण गरे । यसले धेरै धर्महरूको एकीकरणको रूपमा लद्दाखको सान्दर्भिकतालाई आश्चर्यजनक रूपमा प्रदर्शन गरेको छ । लद्दाखले विभिन्न तिब्बती बौद्ध सम्प्रदायहरूको प्रतिनिधित्व गरेको छ जसमा विचारधारा र अभ्यासहरू बाहेक भूमि र सम्पत्तिको मुद्दामा उनीहरूबीच मतभेद थियो, विशेष गरी लद्दाखमा ।
भ्रमणका क्रममा दलाई लामाले यी सम्प्रदायहरूको चिन्तालाई सम्बोधन गर्न र काग्यु, निङ्मा, शाक्य र गेलुग – विभिन्न सम्प्रदायका नेताहरूलाई सचेत रूपमा एकसाथ ल्याउन गम्भीर प्रयास गरे । दलाई लामाले आफ्नो लद्दाख भ्रमणको क्रममा बौद्ध धर्मको नालन्द परम्परालाई बढावा दिँदै आएका छन्, जसको चिनियाँ रूपको सट्टा बौद्ध धर्मको भारतीय रूपसँग नजिकको सम्बन्ध छ ।
उनले नालंदा परम्पराको सान्दर्भिकता र तिब्बती बौद्ध धर्मसँगको सम्बन्धको बारेमा बारम्बार उल्लेख गरेका छन् र दुईबीच संवाद र अन्तरक्रियात्मक संलग्नता खोज्दै आएका छन् । लद्दाखमा आफ्ना विभिन्न व्याख्यानहरूमा, दलाई लामाले भारतलाई “ग्यागर फग्स्पाइ युइ” भनेर उल्लेख गरे, जसको शाब्दिक अर्थ “बोधिसत्वको भूमि” हो र हिमालय क्षेत्रका मानिसहरूले विशेष गरी लद्दाख क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने शब्दावली हो ।
उनले यो पक्षलाई पटक–पटक जोड दिएका छन् । दलाई लामाको लद्दाखको लामो भ्रमण, विशेष गरी भारतले धारा ३७० खारेज गरेपछि उनको विगतको भ्रमण र यो भ्रमणमा मुख्य भिन्नता रहेको छ । यसबाहेक, एयर फोर्स स्टेशन, लेहमा उनको भव्य स्वागत र आईएएफ हेलिकप्टरद्वारा लिंगशेतमा उनको उडानले भ्रमणमा सैन्य पक्ष पनि थप्यो ।
दलाई लामाले वायुसेना स्टेशनमा सबै “एयर योद्धाहरू” लाई आशीर्वाद दिए जसले भ्रमण रक्षा क्षेत्रका लागि पनि उपलब्धीमूलक रह्यो ।
लद्दाखमा दलाई लामाको उपस्थिति एक समयमा जब भारतले ‘हर घर झन्डा’ कार्यक्रमको साथ स्वतन्त्रताको ७५ वर्ष मनाएको छ । त्यो पनि प्रतीकात्मक छ, किनकि उनी धेरै ठाउँमा कार्यक्रमको हिस्सा भए ।
मठहरूमा भारतीय राष्ट्रिय झण्डा फहराएको उनको तस्बिरले स्थानीय जनसङ्ख्याका साथै विश्वव्यापी दर्शकहरूमा पनि विशेष प्रभाव पारेको छ ।